Wybór rady nadzorczej oddzielnymi grupami – aspekty praktyczne

Autor: Anna Maria Galińska

Artykuł ukazał się w drugim numerze Biuletynu Prawa Spółek.

Wybór rady nadzorczej oddzielnymi grupami – aspekty praktyczne

Spośród wszystkich praw mniejszości przewidzianych w polskim systemie prawa spółek, prawo żądania wyboru rady nadzorczej w głosowaniu oddzielnymi grupami stanowi najdalej idące ograniczenie tzw. zasady rządów większości, która gwarantuje akcjonariuszom większościowym decydujący wpływ na sprawy spółki oraz współwyznacza jej naturę. Obecność przedstawicieli mniejszości w radzie nadzorczej umożliwia silniejsze artykułowanie swoich interesów w tym organie spółki, a także w sposób pośredni, oddziaływanie na kształtowanie strategii spółki i definiowanie jej interesu.

I. Uwagi wprowadzające
Prawo spółek handlowych zawiera szereg instytucji równoważących interesy akcjonariuszy mniejszościowych i większościowych w spółce. Zazwyczaj to jednak ci ostatni z racji rozmiaru posiadanego pakietu akcji mają decydujący głos. Nie sposób bowiem wyobrazić sobie, by każda decyzja podejmowana przez walne zgromadzenie wymagała jednomyślności[1]. Mniejszość nie jest jednak pozbawiona wpływu na obrót spraw w spółce akcyjnej. Instytucja wyboru członków rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami (art. 385 k.s.h.)[2] umożliwia akcjonariuszom mniejszościowym wywieranie wpływu na skład rady nadzorczej, a tym samym także pośrednie oddziaływanie na strategię spółki i definiowanie jej interesu.
Niektórzy przedstawiciele doktryny oceniają to uprawnienie jako najdonioślejszy mechanizm ochrony praw mniejszości w spółce[3]. Ratio omawianej regulacji to swoiste ,,wymuszenie” na akcjonariacie większościowym, by w radzie nadzorczej spółki znaleźli się przedstawiciele mniejszości, którzy przy ,,normalnym’’ trybie wyboru organu nadzoru nie mogliby być wybrani z uwagi na przeważającą siłę głosów akcjonariusza większościowego.
Z wnioskiem o wybór członków rady nadzorczej na najbliższym walnym zgromadzeniu w drodze głosowania oddzielnymi grupami może wystąpić grupa akcjonariuszy reprezentująca co najmniej jedną piątą kapitału zakładowego. Uprawnienie do wniesienia takiego wniosku przysługuje niezależnie od sposobu powołania rady nadzorczej przewidzianego w statucie spółki (art. 385 § 3 k.s.h.).
Odpowiedzialność członków organów wobec spółki za prawidłowe i staranne wykonywanie nadzoru powinna w zasadzie gwarantować rzetelne wykonywanie powierzonych obowiązków, mimo to w spółce zdominowanej przez określoną grupę akcjonariuszy, o wyraźnie określonym interesie co do ukierunkowania działalności, gwarancja ta może dla pozostałych być zbyt słaba[4]. Z tej racji udział mniejszości w sprawowaniu nadzoru może wpłynąć pozytywnie na wiarygodność spółki i lepsze funkcjonowanie jej organów. Ponadto uwzględniając specyfikę polskich spółek publicznych, które cechują się wysokim stopniem skoncentrowania struktury właścicielskiej, ochrona akcjonariuszy mniejszościowych w postaci umożliwienia wyboru członków rady nadzorczej oddzielnymi grupami wydaje się mieć tym większe znaczenie[5].

II. Uniezależnienie grupowego wyboru członków rady nadzorczej od postanowień statutu
Wybór członków rady nadzorczej może nastąpić w każdej spółce akcyjnej, niezależnie od sposobu powołania przewidzianego w statucie. Jeżeli w skład rady nadzorczej wchodzi osoba, powołana przez podmiot określony w odrębnej ustawie, wyborowi podlegają jedynie pozostali członkowie (art. 385 § 4 k.s.h.). W sytuacji gdy indywidualnie oznaczony akcjonariusz dysponuje uprawnieniami do powoływania lub odwoływania członka rady nadzorczej może on wówczas, niezależnie od tego uprawnienia, brać udział w wyborze pozostałych członków rady nadzorczej. Należy mieć ten fakt na uwadze przy obliczaniu prawidłowej liczby głosów potrzebnej dla dokonania wyboru. Akcjonariusz ma bowiem prawo wybrać do rady nadzorczej tyle osób, ile razy wynik podzielenia ogólnej liczby akcji reprezentowanych na walnym zgromadzeniu przez liczbę mandatów w radzie mieści się w liczbie akcji przez niego posiadanych[6]. Dokonując obliczeń należy ustalić jaka liczba głosów reprezentowana jest na walnym zgromadzeniu oraz jaka liczba mandatów będzie obsadzana w drodze wyboru grupowego (np. statut może ustalać liczbę członków rady nadzorczej na sześciu, gdzie jeden z członków rady nadzorczej wybierany będzie przez indywidualnie oznaczonego akcjonariusza, który na podstawie art. 354 k.s.h. posiada takie uprawnienie osobiste).
Akcjonariusze, którzy utworzyli grupę nie biorą już udziału w głosowaniu uzupełniającym, o którym mówi art. 385 § 6 k.s.h.[7]. Z chwilą dokonania wyboru co najmniej jednego członka rady nadzorczej, wygasają mandaty dotychczasowych członków rady wybranych nie tylko przez walne zgromadzenie, ale także członka powołanego przez indywidualnie oznaczonego akcjonariusza na mocy przyznanego mu statutem osobistego uprawnienia (art. 385 § 8 k.s.h.).

III. Próg reprezentacji kapitału niezbędny do wystąpienia z wnioskiem o wybór członków rady nadzorczej oddzielnymi grupami
Możliwość wystąpienia z wnioskiem o wybór rady nadzorczej oddzielnymi grupami przysługuje akcjonariuszom reprezentującym co najmniej jedną piątą kapitału zakładowego. Pojawia się pytanie, czy próg ten nie jest zbyt wysoki i odpowiada realiom panującym w spółkach.
W sytuacji gdy akcjonariat jest znacznie rozproszony, problemem może okazać się utrudniona komunikacja pomiędzy drobnymi akcjonariuszami. Akcjonariusz mniejszościowy musi wówczas znaleźć innych akcjonariuszy, który zechcą przyłączyć się do jego wniosku o wybór rady nadzorczej oddzielnymi grupami. Może to zrobić np. poprzez zamieszczenie odpowiedniego ogłoszenia w prasie, co jest jednak rozwiązaniem dość kosztownym. Dobrym rozwiązaniem wydaje się być umieszczanie w statuach spółek postanowień, które zobowiązywałyby zarządy spółek do zamieszczania informacji o takiej inicjatywie akcjonariusza mniejszościowego na stronie internetowej spółki[8]. Biorąc pod uwagę rozwój nowych technologii i powszechność dostępu do Internetu, uważam takie rozwiązanie za zasługujące na aprobatę.

IV. Postępowanie po wystąpieniu przez akcjonariuszy z wnioskiem o wybór członków rady nadzorczej oddzielnymi grupami
Po złożeniu przez akcjonariuszy wniosku o wybór rady nadzorczej oddzielnymi grupami, zarząd lub inna osoba uprawniona do zwołania walnego zgromadzenia (art. 399 k.s.h.) są zobowiązani do umieszczenia w porządku obrad zwoływanego najbliższego walnego zgromadzenia wyboru członków rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami, a walne zgromadzenie jest zobowiązane do przeprowadzenia takiego wyboru.
Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza, że uchwała walnego zgromadzenia w przedmiocie zmiany porządku obrad, prowadząca do nieprzeprowadzenia na tym zgromadzeniu wyboru rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami nie jest czynnością porządkową[9]. Ma ona charakter merytoryczny i jej skutkiem jest pozbawienie akcjonariuszy mniejszościowych przyznanego im przez ustawę prawa wyboru członków rady nadzorczej w drodze zapewniającej ochronę ich interesów. Uchwała taka jest sprzeczna z ustawą i powództwo o stwierdzenie nieważności takiej uchwały podlega uwzględnieniu na podstawie art. 425 § 1 k.s.h.
W wyroku z dnia 13 grudnia 2007 roku[10] Sąd Najwyższy stwierdził, że wybór rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami dzieli się na dwa etapy, pierwszy- polegający na wyłonieniu kandydata przez grupę oraz drugi, w którym walne zgromadzenie głosuje nad kandydaturami wskazanymi przez grupy. Nie sposób jednak zgodzić się z takim poglądem, spotkał się on również z uzasadnioną krytyką doktryny[11]. Wydzielenie takich etapów nie ma ani uzasadnienia w wykładni językowej, ani też funkcjonalnej. Z art. 385 k.s.h. wynika jasno, że grupa ,,wybiera członka rady”, a nie ,,wyłania kandydata”, który byłby dopiero – następczą uchwałą walnego zgromadzenia in gremio – powoływany do rady nadzorczej[12]. Artykuł 385 § 5 i 7 k.s.h. mówi wyraźnie o ,,wyborze członka rady”, w związku z czym ma on charakter definitywny i stanowi wystarczającą i jedyną podstawę wyboru danej osoby w skład rady nadzorczej.

V. Wybór rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami a zasady corporate governance
Kodeks spółek handlowych, w przeciwieństwie np. do rozwiązań niemieckich[13], określa jedynie minimalny skład liczebny rady nadzorczej (art. 385 § 1 k.s.h.). Wprowadzając obowiązek powołania co najmniej trzech członków rady nadzorczej, ustawodawca miał zapewne na względzie ograniczenie kosztów funkcjonowania rad nadzorczych, jednak ubocznym skutkiem takiej regulacji jest istotne ograniczenie praw mniejszości[14]. Z łatwością można zauważyć, że w przypadkach gdy rada nadzorcza liczy mniej niż pięciu członków[15], o składzie osobowym tego organu może decydować wyłącznie akcjonariusz większościowy, gdyż reprezentowanie akcji w liczbie pozwalającej na zgłoszenie żądania wyboru grupowego nie będzie wystarczające dla utworzenia grupy[17]. I tak, jeżeli rada nadzorcza liczy trzech członków, wówczas 20% posiadanego kapitału zakładowego nie pozwoli mniejszościowym akcjonariuszom na wybór członka tego organu, ponieważ w takiej sytuacji do dokonania wyboru wymagane jest posiadanie 33,34% kapitału zakładowego na walnym zgromadzeniu[16].
W odpowiedzi na ten problem Kodeks Nadzoru Korporacyjnego, przygotowany w ramach prac Polskiego Forum Corporate Governance, sugeruje, aby liczba członków rady nadzorczej została ustanowiona na poziomie zapewniającym grupie akcjonariuszy reprezentującej jedną piątą kapitału zakładowego realną możliwość dokonania wyboru członka rady w głosowaniu grupami[17].

VI. Wymóg quorum a głosowanie oddzielnymi grupami
Kwestia czy wybór rady nadzorczej spółki akcyjnej w drodze głosowania oddzielnymi grupami wymaga uchwały walnego zgromadzenia podjętej z zachowaniem przewidzianego statutem quorum wzbudza liczne kontrowersje w doktrynie[18]. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia 2007 roku stwierdził, że wymóg quorum powinien zostać zachowany[19]. Co więcej, w doktrynie można również spotkać się z argumentacją, że w sytuacji, gdy akcjonariusz nie brał udziału w prawidłowo zwołanym walnym zgromadzeniu spółki, a dysponuje on pakietem akcji, bez którego nie osiągnie się quorum, może żądać ustalenia nieistnienia uchwały podjętej bez jego udziału[20].
Nie sposób jednak zgodzić się z powyższymi poglądami. Po pierwsze, aprobata stosowania wymogu quorum do głosowania grupami może prowadzić do całkowitego zniweczenia mechanizmu ochrony praw mniejszości w spółce jakim jest art. 385 § 3 k.s.h. Wystarczy bowiem, że akcjonariusz dysponujący pakietem większościowym, celem uniemożliwienia wyboru oddzielnymi grupami, będzie notorycznie nieobecny na każdym walnym zgromadzeniu, które taki wybór grupami przewiduje[21]. Art. 408 § 1 k.s.h. nie pozwala co prawda uznać za ważne walnego zgromadzenia dokonanego wbrew przepisom statutu, jednak art. 385 k.s.h. stanowi regulację szczególną o charakterze bezwzględnie nadrzędnym nad postanowieniami statutów spółek[22]. Na taki wniosek pozwala zasada prymatu ochrony praw mniejszości w spółce, przez co należy stwierdzić, że określone w statucie quorum dla ważności uchwał walnego zgromadzenia, nie może być wymagane odnośnie do uchwał grup akcjonariuszy, tylko walnego zgromadzenia in corpore. Wybór grupami owszem wymaga zwołania walnego zgromadzenia, lecz jedynie w celu podjęcia niezbędnych czynności przygotowawczych (np. podjęcia uchwały o liczbie grup i tylko w razie widełkowego określenia liczebności rady, zorganizowania grup, dokonania zapisów, itp.). Wyrażony pogląd SN zaprzecza ratio legis analizowanych przepisów i ułatwia obejście norm imperatywnych[23].
Mając powyższe rozważania na uwadze, uznanie możliwości wniesienia przez akcjonariusza powództwa o stwierdzenie nieistnienia uchwały podjętej w omawianym trybie przy niezachowaniu quorum, również nie zasługuje na aprobatę. Takie rozwiązanie prowadzić może to anomalii stosunków wewnętrznych spółki przyznając akcjonariuszowi większościowemu prawo do zaskarżania uchwał podjętych przez grupy akcjonariuszy, co de facto osłabia, a nawet całkowicie niweczy cel regulacji art. 385 k.s.h.

VII. Uwagi prawnoporównawcze
Instytucja żądania wyboru rady nadzorczej w głosowaniu grupowym stanowi oryginalne polskie rozwiązanie legislacyjne i nie ma swojego dokładnego odpowiednika w innych systemach prawnych. W innych systemach prawnych można jednak zaobserwować funkcjonalnie zbliżone instytucje[24].
Niemiecki model powoływania członków rady nadzorczej (Aufischtsratsmitglieder) to system wyboru poprzez dwie grupy: akcjonariuszy oraz pracowników spółki (Mitbestimmung). Statut spółki może również przyznawać indywidualnym akcjonariuszom prawo powołania członka rady nadzorczej (Entsendungsrecht). Ustawa o spółkach akcyjnych (Aktiengesetz) wskazuje, że rada nadzorcza składa się z większej lub mniejszej liczby przedstawicieli pracowników i akcjonariuszy[25]. Zazwyczaj tylko część członków rady nadzorczej jest powoływana przez akcjonariuszy, w związku z czym przeważający wpływ na ich wybór mają akcjonariusze większościowi. Warto jednak zauważyć, że Aktiengesetz przewiduje dość liczny skład rady nadzorczej, bo aż do 21 członków[26].
W Stanach Zjednoczonych również występuje system głosowania mający na celu ochronę akcjonariuszy mniejszościowych. Metoda głosowania na kandydatów na directors w Board of Directors, tzw. cumulative voting pozwala akcjonariuszowi na oddanie głosów, którymi dysponuje przy wyborach wszystkich directors, na jednego z nich[27]. W rezultacie, jeżeli kandyduje kilka osób, akcjonariusz mniejszościowy poprzez ,,kumulację’’ swoich głosów w głosowaniu o powołaniu danego kandydata będzie w stanie z sukcesem go poprzeć. Warto również zauważyć, że stanowe regulacje amerykańskie dotyczące instytucji cumulative voting mają charakter dyspozytywny i oparte są na modelu opt-in (tzn. instytucja ta znajduje zastosowanie jedynie wówczas, gdy statut spółki tak stanowi)28.

VIII. Podsumowanie
Regulacja wyboru członków rady nadzorczej oddzielnymi grupami stanowi bardzo ważny element ochrony praw akcjonariuszy mniejszościowych w spółce. Obecność przedstawicieli mniejszości w radzie nadzorczej umożliwia akcjonariuszom mniejszościowym wywieranie pośredniego wpływu na strategię spółki oraz zapobiega działaniom organów kierowniczych, które są nakierowane wyłącznie na realizację interesu akcjonariusza dominującego. Niektóre rozwiązania kodeksowe wciąż mogą jednak budzić wątpliwości co do ich zastosowania w praktyce. Rozstrzygnięcie opisanych rozbieżności de lege ferenda, wydaje się być niezbędne do prawidłowego funkcjonowania spółek oraz poprawy standardów corporate governance na polskim rynku.

 

Przypisy:

[1] Ł. Gasiński, Wybór rady nadzorczej grupami, Przegląd Prawa Handlowego, 12/2009.

[2] Kodeks spółek handlowych, ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.).

[3] M. Rodzynkiewicz, Wybór rady nadzorczej spółki akcyjnej w drodze głosowania grupami a wymóg kworum, Glosa do wyroku SN z 13.12.2007 r. (I CSK 329/07), Glosa 4/2008, s. 84.

[4] A.W. Wiśniewski, Prawo o spółkach. Podręcznik praktyczny, t. III, Warszawa 1993, s. 186.

[5] Współczynnik przeciętnej koncentracji akcji wynosi 39,1%. Jest to trend powoli zmieniający się, jednak spółki typu anglosaskiego z rozproszoną strukturą własnościową oraz kontrolą wykonywaną przez managers, tzw. spółki Berle-Means, nie występują w Polsce, C. Jessel-Holst, R. Kulms, A. Trunk, Private Law in Eastern Europe. Autonomous Developments or Legal Transplants, Mohr Siebeck, 2010, s. 453.

[6] B. Załęcka, Wybór rady nadzorczej grupami chroni słabszych udziałowców, Gazeta Prawna, 04.05.2011.

[7] M. Rodzynkiewicz, Komentarz do art. 385 kodeksu spółek handlowych, Warszawa 2009, s.1344 i n.

[8] D. Opalska, Ochrona akcjonariuszy mniejszościowych w kodeksie spółek handlowych, Warszawa 2007.

[9] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2008 r. II CSK 304/08.

[10] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007r., I CSK 329/07.

[11] K. Bilewska, Wymóg quorum a wybór rady nadzorczej przez walne zgromadzenie oddzielnymi grupami, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007r., I CSK 329/07, Monitor Prawniczy, 21/2008, M. Rodzynkiewicz, Wybór rady nadzorczej spółki akcyjnej w drodze głosowania grupami…

[16] D. Opalska, Ochrona akcjonariuszy mniejszościowych…

[17] Kodeks Nadzoru Korporacyjnego, Monitor Prawniczy, 11/2002.

[18] A. Kamińska, Zaskarżanie uchwał podjętych w drodze głosowania oddzielnymi grupami (art. 385 § 3 k.s.h.), Przegląd Prawa Handlowego, 10/2011.

[19] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007r., I CSK 329/07.

[20]A. Kamińska, Zaskarżanie uchwał podjętych w drodze głosowania oddzielnymi grupami…

[21] K.Oplustil, Instrumenty nadzoru korporacyjnego (corporate governance) w spółce akcyjnej, Warszawa 2010, s. 593.

[22] M. Rodzynkiewicz, Komentarz do art. 385 …s.1344 i n.

[23] S. Sołtysiński, Prawo spółek kapitałowych, System Prawa Prywatnego, t. 17B, Warszawa 2010, s.512.

[24] K.Oplustil, Instrumenty nadzoru korporacyjnego (corporate governance) … s. 590.

[25] W prawie niemieckim skład rady nadzorczej różni się również w zależności od wpływu regulacji ustawy o udziale pracowników na spółkę (Mitbestimmungsgesetz).

[26] O efektywności takiego rozwiązania i jego wpływie na prawidłowe Corporate Governance w spółce doktryna niemiecka prowadzi obecnie ożywioną dyskuję, jednak do tej pory nie powstała propozycja zmian ustawowych, również pomimo zajmowania się tym tematem przez Rządową Komisję Corporate Governance. Niemiecki Kodeks Corporate Governance (Corporate Governance Kodex) także nie zawiera żadnych zaleceń w tej materii; K. Schmidt, M. Lutter, Aktiengesetz. Kommentar. I. Band §§1- 149, Verlag Dr. Otto Schmidt, Köln 2010, s.403.

[27] A.Opalski,, Rada… s. 93 i n.

[28] K.Oplustil, Instrumenty nadzoru korporacyjnego (corporate governance)…s. 604.

 

Powiązane artykuły